Lijden sdug bsngal
Dukkha is geen pessimistische uitspraak over het bestaan. Het is een nauwgezette observatie van hoe ervaring werkt zolang de geest niet bevrijd is.
De drie soorten lijden
De Tibetaanse traditie onderscheidt drie lagen van dukkha. Elke laag is subtieler dan de vorige, en juist de subtielste laag is waar de praktijk uiteindelijk naar toe werkt.
Lijden van lijden — sdug bsngal gyi sdug bsngal
De openlijke vorm. Pijn, ziekte, verlies, angst, verdriet. Iedereen herkent dit zonder uitleg. Het is wat we in het dagelijks spraakgebruik "lijden" noemen.
Lijden van verandering — 'gyur ba'i sdug bsngal
Subtieler. Wat we als geluk ervaren bevat de kiem van zijn eigen verdwijnen. Een warm bad voelt prettig, totdat het te lang duurt en onaangenaam wordt. Een ontmoeting met een geliefde brengt vreugde, en tegelijk de spanning van het naderende afscheid.
Dit is geen reden om geluk te vermijden. Het is een uitnodiging om te zien dat alle prettige ervaringen voorwaardelijk zijn, en dus geen betrouwbare basis voor blijvende rust kunnen vormen.
Lijden van conditionering — khyab pa 'du byed kyi sdug bsngal
Het subtielste niveau, en het moeilijkst te zien. Het lijden dat voortkomt uit het simpele feit dat we een geest en lichaam hebben die voortdurend onderhevig zijn aan oorzaken en condities, zonder dat we die werkelijk in handen hebben.
Dit is niet hetzelfde als ongelukkig zijn. Iemand kan op een gegeven moment volkomen tevreden zijn, en toch is de structuur van zijn ervaring zodanig dat ze niet kan rusten in zichzelf.
Waarom dit verstaan kalmerend is
Wanneer je begrijpt dat lijden geen persoonlijk falen is, maar de natuurlijke uitkomst van bepaalde oorzaken, verdwijnt de schaamte. En met de schaamte verdwijnt ook een laag van het lijden zelf.
In de westerse psychologische tradities wordt lijden vaak gezien als iets dat opgelost moet worden. In de Tibetaanse traditie wordt lijden gezien als iets dat begrepen moet worden. Het verschil is groot. Wie probeert op te lossen, vecht. Wie probeert te begrijpen, kijkt.
De acht typen
Naast de drie hoofdsoorten somt de klassieke traditie acht concrete vormen op die elk leven raken:
- De pijn van geboorte
- De pijn van ouder worden
- De pijn van ziek zijn
- De pijn van sterven
- Niet krijgen wat je wenst
- Wel krijgen wat je niet wenst
- Gescheiden worden van wat dierbaar is
- Verbonden raken aan wat onaangenaam is
Het is geen lijst om te memoriseren. Het is een spiegel om in te kijken: welke van deze acht herken ik in mijn leven, vandaag?