Emoties nyon mongs
Het Tibetaanse woord nyon mongs wordt vaak vertaald als "verstorende emoties", maar de letterlijke betekenis is rijker: dat wat de geest pijnigt en in verwarring brengt.
De zes wortelverstoringen
De traditie noemt er zes als grondslag voor alle andere. Niet als vijanden, maar als verschijnselen die zorgvuldige aandacht vragen.
Begeerte — 'dod chags
De aantrekking. De wens dat iets aanwezig blijft, dichterbij komt, meer wordt. Begeerte is niet hetzelfde als gezonde wens of liefdevolle voorkeur. Het is de subtiele kleefkracht waarmee de geest zich vastklampt aan een verschijning.
Afkeer — zhe sdang
De afstoting. De wens dat iets verdwijnt, weggaat, minder wordt. In zijn ruwste vorm woede, in zijn fijnste vorm de licht gespannen weerstand tegen een geluid in de kamer.
Onwetendheid — gti mug
De wortel van alle andere. Niet domheid, maar het niet-zien van hoe de dingen werkelijk zijn. Een soort sluimer waarin we ervaringen vastpinnen als solide, onafhankelijk en blijvend.
Trots — nga rgyal
Het opblazen van een zelf in vergelijking met anderen. De traditie onderscheidt zeven vormen, waaronder ook de trots van wie zich juist minder voelt, want ook dat is een vorm van zelfvergroting.
Twijfel — the tshom
Niet de gezonde twijfel die onderzoekt, maar de verlammende twijfel die het onderzoek juist blokkeert.
Misvattingen — lta ba
Geconstrueerde overtuigingen die niet overeenstemmen met hoe de dingen zijn. Vijf hoofdvormen, waaronder de hardnekkigste: het geloof in een blijvend zelf.
Het subtiele werk
In de Tibetaanse psychologie zijn emoties niet iets om te onderdrukken of te elimineren. Onderdrukking creëert spanning. Onderdrukking is een vorm van afkeer, gericht op de emotie zelf, en versterkt dus de verstoring.
Een emotie die je werkelijk ziet, gaat vanzelf liggen. Een emotie die je wegduwt, blijft duwen.
Het werk is fijner: leren om in het moment van opkomst de emotie te herkennen als een verschijning in de geest, en niet als een opdracht tot actie.
Drie niveaus van werken
De traditie spreekt over drie manieren om met verstorende emoties om te gaan.
- Tegengiften toepassen — bewust een tegengestelde houding cultiveren, bijvoorbeeld liefdevolle vriendelijkheid tegenover woede.
- De emotie transformeren — de energie van de emotie gebruiken op het pad, zonder dat de inhoud zich uitleeft.
- De aard herkennen — direct zien dat de emotie geen substantie heeft, en in dat zien lost zij vanzelf op.
De drie niveaus sluiten elkaar niet uit. Ze passen bij verschillende momenten in een leven, en zelfs bij verschillende momenten op één dag.