Geest sems
In de Tibetaanse traditie is geest geen ding, geen orgaan en geen mysterieuze substantie. Geest is helder, kennend, en zonder vorm.
Drie niveaus van geest
De klassieke teksten onderscheiden zorgvuldig tussen drie niveaus. Dit onderscheid is geen filosofische luxe, het bepaalt wat je überhaupt onderzoeken kunt.
Sems — de gewone geest
Sems is de denkende, voelende, beoordelende geest. De geest die kiest, herinnert en projecteert. Dit is de geest waar de meeste mensen zich mee identificeren wanneer ze "ik" zeggen.
Yid — het onderscheidende bewustzijn
Yid is subtieler. Het is het bewustzijn dat onderscheid maakt tussen object en object, tussen ik en jij, tussen wenselijk en onwenselijk.
Rigpa — naakt gewaarzijn
Rigpa is de grond. Helder, kennend, zonder middelpunt. In de Dzogchen-traditie wordt dit de uiteindelijke aard van geest genoemd.
Het palet van mentale factoren
De Abhidharma somt eenenvijftig mentale factoren op die in elk moment van bewustzijn aanwezig kunnen zijn. Vijf zijn altijd aanwezig, vijf zijn object-bepalend, elf zijn heilzaam, zes zijn wortelverstoringen, twintig zijn afgeleide verstoringen, en vier zijn moreel onbepaald.
De geest is als water. Het neemt de vorm aan van wat het draagt. Voeg onrust toe, en het wordt onrustig. Laat het bezinken, en het wordt helder. De aard van het water verandert niet.
Wat dit betekent voor de dagelijkse praktijk
Zodra je dit onderscheid leert maken, verandert de manier waarop je naar je eigen ervaring kijkt. Een boze gedachte is niet langer wie je bent. Het is een mentale factor die opkomt in sems, terwijl rigpa als grond ongedeerd blijft.
Niet als techniek om emoties weg te duwen. Wel als manier om te herkennen wat er gebeurt, op het moment dat het gebeurt.