Mededogen is in de Tibetaans boeddhistische psychologie geen sentiment. Het is geen medelijden. Het is de natuurlijke respons van een geest die werkelijk ziet hoe lijden ontstaat — bij zichzelf en bij anderen. Het Tibetaanse woord snying rje betekent letterlijk: de edele beweging van het hart.
Wat mededogen niet is
Voordat we kunnen zeggen wat mededogen wél is, eerst wat onderscheidingen die in de traditie scherp worden gemaakt:
Mededogen is geen medelijden. Medelijden kijkt neer op de ander — "wat zielig". Mededogen kijkt oog in oog met de ander.
Mededogen is geen sentimentaliteit. Het is geen tranende reactie op verdrietige verhalen. Het is een rustige, heldere herkenning.
Mededogen is geen offer. Echt mededogen put je niet uit. Het put je juist op. Wat je uitput is wanneer je mededogen verwart met het op je nemen van andermans pijn.
Mededogen zonder wijsheid is sentimenteel. Wijsheid zonder mededogen is koud. Pas samen brengen ze de werkelijke menselijkheid voort. — Een centrale leer
De twee vleugels: wijsheid en mededogen
In de Tibetaanse traditie worden wijsheid (prajñā) en mededogen (karuṇā) vaak voorgesteld als de twee vleugels van een vogel. Met slechts één vleugel kan een vogel niet vliegen.
Wijsheid ziet de werkelijkheid zoals hij is. Zonder oordeel, zonder verfraaiing. Ze ziet hoe lijden ontstaat door bepaalde oorzaken.
Mededogen is de natuurlijke reactie van een hart dat dit ziet. Het is de wens dat anderen vrij mogen zijn van dit lijden en de oorzaken ervan.
Vier graden van mededogen
De traditie onderscheidt verschillende graden waarin mededogen zich kan uiten:
Mededogen voor wie ons na zijn
Dit is het eenvoudigst. We voelen vanzelf mededogen voor een kind, een geliefde, een vriend die lijdt. Maar dit is mededogen dat afhankelijk is van relatie.
Mededogen voor neutrale mensen
Hier wordt het lastiger. De vreemde in de bus. De caissière. De mensen die we niet kennen. Kunnen we hun lijden zien als ware het ons eigen?
Mededogen voor wie ons pijn doen
Het moeilijkst. Mededogen voor de persoon die ons kwaad heeft gedaan. Niet dat we hun gedrag goedkeuren. Maar dat we zien: hier is een mens die handelt vanuit verstoring, en die ook zelf lijdt door die verstoring.
Allesomvattend mededogen
Het uiteindelijke doel: mededogen dat geen onderscheid meer maakt. Niet afhankelijk van wie iemand voor ons is. Een natuurlijke staat van het hart, voor alle wezens.
Mededogen voor wie ons liefheeft is niets bijzonders. Mededogen voor wie ons haat — dat is het werk van de beoefenaar. — Een Tibetaans gezegde
Mededogen voor jezelf eerst
Een belangrijk punt dat in de Tibetaanse traditie steeds wordt benadrukt: zonder mededogen voor jezelf, kan er geen echt mededogen voor anderen zijn. Wie hard is voor zichzelf, projecteert die hardheid uiteindelijk op de wereld.
Mededogen voor jezelf is geen zwakte. Geen toegeeflijkheid. Het is de erkenning dat jij ook een mens bent in een lichaam dat lijdt, met een geest die in de war kan raken, met emoties die kunnen verstoren. Dat zien, zonder oordeel, is de basis.
Word de vriend van jezelf. Pas dan kun je werkelijk de vriend van anderen zijn. — Tulku Lobsang Rinpoche
Mededogen en handelen
Echte mededogen blijft niet bij een gevoel. Het zoekt naar wat het kan doen. Maar het doet alleen wat het kan, niet wat het niet kan. Het neemt geen verantwoordelijkheid op voor wat niet de zijne is. Het redt geen wereld die niet gered wil worden. Het stelt grenzen waar grenzen nodig zijn.
Mededogen is in dit opzicht geduldig én moedig tegelijk.
Verder lezen
Mededogen is een van de elf gezonde mentale factoren die in Les 3 uitgebreid worden behandeld. Voor de relatie tussen wijsheid en mededogen: zie Les 5 (komt binnenkort).