In de Tibetaans boeddhistische psychologie is "geest" niet hetzelfde als "brein" of "denken". Geest is dat wat helderheid heeft en kent — het vermogen om gewaar te zijn. Alles wat je ooit hebt ervaren, is door deze geest gegaan.
Twee lagen van geest
De traditie onderscheidt twee fundamenteel verschillende lagen van wat we "geest" noemen:
De tijdelijke geest
Ook wel "kindergeest" genoemd. Dit is de geest die je gedurende een dag waarneemt — gedachten, gevoelens, reacties, oordelen. Hij is altijd in beweging, altijd op iets gericht, altijd ergens druk mee. Hij ontstaat afhankelijk van condities en valt weer uiteen als die condities veranderen.
De absolute geest
Ook wel "moedergeest" genoemd. Dit is de stille helderheid waarin de tijdelijke geest verschijnt en weer verdwijnt. Hij is niet iets wat je doet, maar wat je bent. Net zoals de hemel niet de wolken is, maar de ruimte waarin de wolken voorbijdrijven.
De tijdelijke geest is als de golven. De absolute geest is als de oceaan zelf. Golven komen en gaan, de oceaan blijft. — De aard van de geest
Drie kenmerken van geest
Tulku Lobsang Rinpoche onderwijst dat de geest drie wezenlijke kenmerken heeft:
Helderheid — het vermogen om te kennen, om gewaar te zijn. Zonder helderheid zou er geen ervaring zijn.
Leegte — de geest is niet een ding dat je kunt vastpakken. Hij heeft geen vorm, geen kleur, geen plaats. Hij is leeg van eigen substantie.
Onbelemmerdheid — de geest kan eindeloos verschijnen, in elke vorm, zonder dat er een limiet aan zit. Net zoals een spiegel alles kan weerspiegelen zonder zelf veranderd te worden.
Waarom dit kennen ertoe doet
Als we alleen onze tijdelijke geest kennen — de stroom van gedachten en gevoelens — dan worden we daar voortdurend door meegesleept. We zijn dan de wolken, niet de hemel.
De hele boeddhistische psychologie heeft uiteindelijk dit doel: ons leren herkennen dat we de ruimte zijn waarin alle ervaringen verschijnen. Niet de ervaringen zelf. Die herkenning is wat drenpa wordt genoemd — herinnering-bewustzijn.
De geest is geen ding. Hij is een vermogen. En dat vermogen is je natuur — je hoeft het niet te worden, je bent het al. — Tulku Lobsang Rinpoche
Verder lezen
Deze themapagina geeft een korte introductie. Voor een uitgebreide behandeling van de geest, met alle 51 mentale factoren, kijk in de lessen — beginnend met Les 0 (Wat is boeddhisme, en wat is natuur?) en daarna Les 2 (De bouwstenen van elke ervaring).